🔎 تحلیل جامع دستورالعمل جدید کارشناسی متمرکز گمرک در سال 1404؛ گامی به سوی تسریع ترخیص کالا

مدیریت زنجیره تأمین و تشریفات گمرکی در کشور، همواره نیازمند اصلاح فرآیندها جهت کاهش زمان ایستایی کالا در مبادی ورودی است. در همین راستا، گمرک جمهوری اسلامی ایران با ابلاغ بخشنامه شماره 1404/231706 به تاریخ 1404/02/22، دستورالعمل جدید و همه‌جانبه‌ای را در خصوص عملیات کارشناسی متمرکز صادر کرده است. این دستورالعمل که به امضای فرود عسگری، رئیس کل گمرک ایران رسیده، تکالیف و ساختار اجرایی نوینی را برای کارشناسان گمرکی و مدیران اجرایی تعریف کرده است تا وحدت رویه، تسریع در ترخیص و ارتقای دانش حقوقی محقق شود.

در این مقاله تخصصی از ایران ایمپکس، به تشریح، تفسیر حقوقی و واکاوی بندهای این بخشنامه سرنوشت‌ساز می‌پردازیم تا بازرگانان، صاحبان کالا و کارگزاران گمرکی بتوانند فعالیت‌های خود را با این ضوابط جدید تطبیق دهند.

⏱️ 1. مهلت فرجه یک‌روزه کارشناسان و ممنوعیت اطاله رسیدگی

یکی از چالش‌های اساسی بازرگانان در سامانه جامع امور گمرکی (EPL)، معطلی اظهارنامه‌ها در کارتابل کارشناسان متمرکز مجازی بود. دستورالعمل جدید با نگاهی سخت‌گیرانه به این موضوع ورود کرده است:

• تکلیف زمانی: کارشناس متمرکز موظف است حداکثر ظرف یک روز کاری از زمان ارجاع اظهارنامه، رسیدگی به آن را آغاز کرده و در حداقل زمان ممکن نسبت به تعیین تکلیف نهایی اقدام کند.

• ممنوعیت خروج غیرموجه از صف: خروج اظهارنامه از صف کارشناسی به دلایل غیرموجه نظیر پایان وقت اداری، مرخصی کارشناس یا بهانه دریافت مجوزهای ترخیص ممنوع اعلام شده است.

• برخورد سازمانی: ارجاع مکرر و غیرضروری اظهارنامه به ارزیاب، درخواست‌های بی‌مورد تغییر مسیر (مثلاً از زرد به قرمز) و اطاله رسیدگی به عنوان پارامترهای منفی در ارزشیابی کمی، کیفی و ارتقای شغلی پرسنل گمرک لحاظ خواهد شد.

تیم مشاوران ایران ایمپکس با رصد مداوم کارتابل‌های گمرکی، فرآیند رسیدگی را به گونه‌ای مدیریت می‌کنند که از هرگونه تعلل غیرقانونی جلوگیری شود.

💰 2. تحول در نظام ارزش‌گذاری کالا و هوشمندسازی سامانه TSC

مبحث ارزش کالا، همواره کانون اصلی اختلافات گمرکی بوده است. بخشنامه سال 1404 ساختار صلب و قانونمندی را برای جلوگیری از رفتارهای سلیقه‌ای کارشناسان ترسیم کرده است:

تکنوکراسی بر پایه مواد 14 و 15 قانون امور گمرکی

طبق بند 2-7 دستورالعمل، عدم پذیرش ارزش اظهاری صاحب کالا توسط کارشناس متمرکز یا گمرک اجرایی، باید مستند به مواد 14 و 15 قانون امور گمرکی و مواد 10 الی 21 آیین‌نامه اجرایی آن باشد. اعمال تفاوت ارزش (بیش‌بود یا نزول ارزش) بدون رعایت مستندات قانونی اکیداً ممنوع است و کارشناس باید نظر استنباطی خود را با ذکر دقیق مستندات در سیستم ثبت کند.

• ماده 14 قانون امور گمرکی: به ارزش خرید کالا در مبدا به اضافه هزینه بیمه و حمل و نقل (سیف – CIF) اشاره دارد.

• ماده 15 قانون امور گمرکی: روش‌های محاسباتی گمرک را در صورت عدم قبول ارزش معاملاتی (مانند استفاده از سوابق کالای مثل یا مشابه) تبیین می‌کند.

اتصال زنجیره‌ای به شیوه هوشمند سامانه TSC

کارشناس ملزم است اطلاعات اظهارنامه ارزش را با اسناد تسلیمی، شرح ارزیابی، نوع مسیر و نظر آزمایشگاه تعیین ماهیت مطابقت دهد. شاخص اصلی در بانک اطلاعات ارزش، ردیف تعرفه 8 رقمی (HS Code) کالا است. بخشنامه صراحتاً اعلام می‌دارد که عدم وجود سابقه همزمان و عینی در سامانه TSC، به هیچ عنوان دلیلی برای رد یا تایید خودسرانه ارزش کالا نیست.

📱 3. مقررات ویژه ارزش‌گذاری موبایل، تبلت و قطعات منفصله

این بخشنامه برای برخی بخش‌های استراتژیک بازار، قواعد ویژه‌ای وضع کرده است:

بازار تلفن همراه و موبایل‌واره‌ها

در رسیدگی به ارزش انواع موبایل و تبلت، رعایت دو شرط زیر الزامی است:

1. انطباق دقیق کد شناسه ارزش انتخابی در اظهارنامه با مشخصات واقعی کالا.

2. در صورت وجود چندین سابقه در سامانه TSC، رعایت شرط همزمانی بر اساس مقایسه تاریخ خرید (پروفرما) اجباری است. با توجه به نوسانات شدید قیمت گجت‌های الکترونیکی، در صورت عدم تطابق سوابق با واقعیت بازار، گمرک محل باید با دفتر ارزش جهت بروزرسانی شناسه TSC مکاتبه کند.

قطعات منفصله خودرو و موتورسیکلت (فصل 98 و 87)

بر اساس تبصره 6 ماده 12 قانون ساماندهی صنعت خودرو، ارزش قطعات منفصله خودرو و موتورسیکلت شرکتهای تولیدی که تحت فصل 98 اظهار می‌شوند، باید به صورت CBU (کاملاً ساخته شده) بررسی شده و با شناسه‌های فصل 87 در بانک اطلاعات ارزش (TSC) ثبت گردند تا جلوی فرار تعرفه‌ای گرفته شود.

ایران ایمپکس با تخصص بالایی که در ثبت سفارش و ترخیص قطعات منفصله و خودرو دارد، انطباق کامل کدهای تعرفه فصل 98 و 87 را برای شرکتهای تولیدی تضمین می‌نماید.

🚗 4. تعیین تکلیف ارزش خودروهای وارداتی و ماشین‌آلات راهسازی

بخشنامه به قانون الحاق موادی به قانون ساماندهی صنعت خودرو مصوب 1402/03/28 استناد کرده است. ارزش وسایل نقلیه شامل:

• خودروهای سواری، وانت، مینی‌بوس، اتوبوس

• کامیون، کامیونت و تریلر کشنده

• دوچرخه و موتورسیکلت

• انواع ماشین‌آلات راهسازی

باید توسط کمیته مشترک وزارت صمت و گمرک تعیین شود. نکته بسیار مهم حقوقی این است که ارزش اقلام مستعمل مذکور باید بر اساس ارزش معاملاتی تعیین شود و سوابق مندرج در بانک اطلاعات ارزش به تاریخ قبل از مصوبه فوق‌الذکر فاقد اعتبار است. همچنین ارزش ماشین‌آلاتی نظیر جرثقیل، لیفتراک، کمباین و تراکتور مستقیماً توسط دفتر ارزش بررسی خواهد شد.

⚖️ 5. ابطال ماده 62 آیین‌نامه اجرایی برای کالاهای وزنی خاص

یکی از کلیدی‌ترین تغییرات عملیاتی این دستورالعمل در بند 11 نهفته است. برای کالاهای خاصی شامل:

• ظروف شیشه‌ای و ظروف چینی

• پارچه و مواد نسجی

• شیشه جام

از آنجا که در حال حاضر حقوق ورودی این کالاها مستقیماً از روی ارزش کالا محاسبه و دریافت می‌شود، استناد به ماده 62 آیین‌نامه اجرایی قانون امور گمرکی در خصوص این قبیل کالاها ابطال گردیده است. ملاک نهایی رسیدگی به وزن، وزن حقیقی کالا بر اساس توزین (باسکول) خواهد بود و کارشناس در صورت ابهام باید کالا را جهت توزین مجدد به ارزیاب ارجاع دهد.

• تفسیر حقوقی: ماده 62 به گمرک اجازه می‌داد در صورت بروز اختلاف در گمرکات مختلف، بر اساس قواعدی وزن قانونی یا ظرفیت را ملاک قرار دهد؛ اما اکنون وزن خالص باسکول، حاکم مطلق بر محاسبه حقوق ورودی این کالاهای نساجی و سلولزی است.

🛡️ 6. مکانیسم تغییر کارشناس و تایید نهایی اظهارنامه با شماره سریال

گمرک ایران برای مقابله با بن‌بست‌های اداری، اهرم‌های حاکمیتی فوق‌العاده‌ای به مدیران اجرایی گمرکات محل ارزیابی تفویض کرده است:

حق تغییر کارشناس بعد از 3 روز

چنانچه اظهارنامه‌ای به مدت سه روز کاری علی‌رغم پیگیری گمرک محل ارزیابی، در کارتابل کارشناس متمرکز بلاتکلیف و معطل بماند، مدیر یا معاون امور گمرکی گمرک محل ارزیابی مجاز است با استفاده از دسترسی واحد کاری واردات، کارشناس اظهارنامه را تعویض کرده و پرونده را به شخص دیگری ارجاع دهد.

تایید نهایی اظهارنامه با سریال (دسترسی ویژه)

در مواردی که کارشناس متمرکز علیرغم دستور صریح و کتبی مدیر گمرک محل ارزیابی، از اجرای دستور امتناع ورزد، مدیران و معاونین گمرکات اجرایی با رعایت مفاد ماده 96 قانون مدیریت خدمات کشوری (که به فرمانبرداری از دستورات اداری مقام بالاتر اشاره دارد)، می‌توانند مستقیماً با دسترسی کارشناس سالن و با استفاده از شماره سریال، روند تأیید نهایی اظهارنامه را انجام دهند.

همچنین این دسترسی ویژه با سریال برای کالاهای حیاتی و استراتژیک زیر بدون معطلی پیش‌بینی شده است:

1. کالاهای سریع‌الفساد (فاسد شدنی)

2. موجودات زنده

3. دارو و واکسن‌های پزشکی و دامی

4. گوشت گرم

5. تخم‌مرغ نطفه‌دار و تخم ماهی

6. کالاهای خاص نظامی و امنیتی

📊 جدول خلاصه تکالیف و ساختار نظارتی دستورالعمل کارشناسی متمرکز 1404

| ردیف | رکن اجرایی | وظیفه اصلی و کلیدی | دوره زمانی گزارش‌دهی / اقدام |

| :— | :— | :— | :— |

| 1 | کارشناس متمرکز | رسیدگی، انطباق ثبت سفارش، کنترل منشاء ارز و تایید ارزش در TSC | حداکثر ظرف 1 روز کاری از ارجاع |

| 2 | مدیر گمرک استقرار کارشناس | معرفی جانشین مأموریت/مرخصی، نظارت بر صف‌ها و تذکر ماندگاری | روزانه (ارسال فایل اکسل عملکرد 1 و 15 هر ماه) |

| 3 | مدیر گمرک ارزیابی کالا | تشکیل کمیته پایش محلی، حل اختلافات، تعویض کارشناس یا تایید با سریال | پاسخگویی فوری به معطلی‌های بیش از 1 روز |

| 4 | واحد پایش ستاد مرکزی | نظارت عالیه بر کمیته‌های محلی، آسیب‌شناسی کارشناسی و تهیه گزارش مدیریتی | ماهانه به معاونت امور گمرکی |

💡 نتیجه‌گیری و نقش کارگزار تخصصی در کاهش ریسک‌های گمرکی

بخشنامه جدید عملیات کارشناسی متمرکز سال 1404، شمشیر دو لبه‌ای است که از یک سو با ایجاد انضباط زمانی و تفویض اختیار به مدیران محلی، پتانسیل بالایی برای کاهش زمان ترخیص کالا دارد و از سوی دیگر با اصرار بر انطباق‌های سیستمی پیچیده در سامانه‌های TSC و منشاء ارز، ریسک رد ارزش و توقف کالا را برای بازرگانان ناآشنا بالا می‌برد.

برای عبور بدون چالش از کارتابل‌های کارشناسی متمرکز و جلوگیری از جرایم گمرکی، همگام شدن با یک مرجع تخصصی الزامی است. مجموعه ایران ایمپکس با تسلط کامل بر قوانین امور گمرکی، تحلیل روزانه شناسه‌های TSC و ساختار هوشمند سامانه EPL، کلیه مراحل فرآیند تجاری شما از ثبت سفارش تا ترخیص نهایی کالا را با کمترین هزینه و بالاترین سرعت به سرانجام می‌رساند. جهت دریافت مشاوره تخصصی در خصوص ترخیص کالاهای خود طبق ضوابط بخشنامه جدید، با کارشناسان ایران ایمپکس تماس حاصل فرمایید.