♻️ راهنمای جامع آیین‌نامه اجرایی واردات، صادرات و عبور پسماندها بر اساس کنوانسیون بازل

با ابلاغ بخشنامه شماره 1401/89826 توسط گمرک جمهوری اسلامی ایران، ضوابط قانونی و تشریفات تجاری نقل و انتقال پسماندها و ضایعات برون‌مرزی وارد فاز جدیدی از نظارت‌های حاکمیتی شده است. این بخشنامه که بر اساس تصویب‌نامه شماره 160219/ت58960هـ هیئت وزیران تنظیم شده، ریشه در قانون مدیریت پسماند مصوب 1383 و تعهدات بین‌المللی ایران در کنوانسیون بازل (مصوب 1371) دارد.

برای بازرگانان، ترخیص‌کاران و شرکت‌های حمل‌ونقل بین‌المللی، درک ابعاد حقوقی و اجرایی این آیین‌نامه جهت جلوگیری از توقیف کالا، اتهام قاچاق یا اعاده محموله به کشور مبدأ بسیار حیاتی است. در این مقاله تحلیلی از ایران ایمپکس، تک‌تک بندها، مواد قانونی و فرآیندهای لجستیکی این بخشنامه را کالبدشکافی می‌کنیم.

🌍 کنوانسیون بازل چیست و چرا گمرک آن را مبنا قرار داده است؟

کنوانسیون بازل یک پیمان بین‌المللی محیط زیستی است که وظیفه کنترل و کاهش نقل و انتقالات برون‌مرزی مواد زاید زیان‌بخش و پسماندهای خطرناک و دفع اصولی آن‌ها را بر عهده دارد. از آنجا که پسماندهای صنعتی و ضایعات فرآیندی می‌توانند آسیب‌های جبران‌ناپذیری به اکوسیستم کشورها وارد کنند، گمرک ایران به عنوان مرجع مجری، تمام رویه‌های واردات، صادرات و ترانزیت این مواد را منوط به تاییدیه مستقیم سازمان حفاظت محیط زیست (معاونت محیط زیست انسانی) کرده است.

بر اساس قوانین گمرکی، عدم رعایت مفاد این کنوانسیون، معامله با کشورهای غیرعضو و یا جابجایی بدون مجوز پسماندها، تخلف جدی حقوقی محسوب شده و مشمول مجازات‌های سنگین خواهد بود. کارشناسان ایران ایمپکس آماده ارائه مشاوره در خصوص تطبیق محموله‌های ضایعاتی شما با استانداردهای کنوانسیون بازل هستند.

🔍 تفکیک پسماندها بر اساس الحاقیه های بازل و کدهای تعرفه (HS Codes)

یکی از بخش‌های کلیدی این آیین‌نامه، دسته‌بندی پسماندها و ضایعات به سه گروه اصلی است که در فرآیند تعیین تعرفه و ثبت سفارش در سامانه جامع تجارت نقش اساسی دارند:

1. پسماندهای ویژه و خطرناک (الحاقیه 8 کنوانسیون)

این پسماندها دارای خواصی چون سمیت، بیماری‌زایی، قابلیت انفجار یا اشتعال و خورندگی هستند. نمونه‌های بارز این کالاها در کتاب مقررات صادرات و واردات شامل موارد زیر است:

• ضایعات و خاکسترهای حاوی فلزات سنگین: مانند ضایعات باتری‌های سرب-اسیدی، لجن‌های گالوانیزه و خاکسترهای حاوی کادمیوم یا جیوه که عموماً ذیل فصل 26 گمرکی (کد تعرفه نظیر 2620) یا فصل 85 (کد تعرفه 8548) طبقه‌بندی می‌شوند.

• ممنوعیت مطلق: طبق ماده 8 آیین‌نامه و به موجب بند (ز) ماده 122 قانون امور گمرکی مصوب 1390، واردات این دسته از پسماندها به قلمرو جمهوری اسلامی ایران مطلقاً ممنوع است، مگر در موارد استثنایی با تایید وزارت صمت و احراز نیاز شدید صنایع داخلی به عنوان ماده اولیه.

2. پسماندهای غیرخطرناک و ضایعات تجاری (الحاقیه 9 کنوانسیون)

این بخش شامل ضایعاتی است که ذاتاً خطرناک نیستند، مگر اینکه آلوده به مواد الحاقیه 1 باشند. ضایعات پلاستیکی، ضایعات کاغذ و مقوا، و قراضه‌های فلزی مجاز در این دسته قرار می‌گیرند:

• ضایعات پلاستیکی و پلیمری: ذیل فصل 39 (کد تعرفه 3915).

• ضایعات کاغذ و مقوا: ذیل فصل 47 (کد تعرفه 4707).

• قراضه و ضایعات فلزی: ذیل فصل 72 (کد تعرفه 7204) برای آهن و فولاد.

3. سایر پسماندها (الحاقیه 2 کنوانسیون)

ضایعاتی که نیاز به توجه و مراقبت خاص دارند؛ مانند پسماندهای جمع‌آوری شده از مصارف خانگی یا خاکسترهای حاصل از زباله‌سوزی صنعتی که ذیل فصل 38 (کد تعرفه نظیر 3825) قرار می‌گیرند.

🛠️ الزامات فنی و فرآیندهای اجرایی در گمرک و سامانه EPL

اجرای این بخشنامه نیازمند همگام‌سازی چندین سامانه و اخذ مجوزهای چندگانه است. مراحل زیر فرآیند قانونی ترخیص یا ترانزیت را مشخص می‌کند: