🚨 تحلیل بخشنامه گمرک در خصوص قاچاق ماده مخدر خات؛ افزایش شاخص ریسک در ترخیص انواع چای و گیاهان دارویی

دنیای تجارت بین‌الملل و تشریفات گمرکی همواره با چالش‌های پیچیده‌ای در حوزه قاچاق کالا و مواد مخدر روبرو است. بر اساس جدیدترین بخشنامه صادره از سوی مرکز مبارزه با جرائم سازمان یافته گمرک جمهوری اسلامی ایران (به شماره شناسه 1400/1452526)، هشدار ویژه‌ای در سطح بین‌المللی و ملی جهت مقابله با ورود غیرقانونی ماده مخدر گیاهی به نام «خات» یا «قات» (Catha edulis) صادر شده است.

این بخشنامه که بر اساس گزارش مستقیم دبیرخانه هیأت بین‌المللی کنترل مواد مخدر (INCB) تنظیم شده، نشان‌دهنده افزایش شدید نقل‌وانتقال این ماده روان‌گردان در پوشش کالاهای تجاری مجاز مانند چای سبز و مورینگا است. مجموعه ایران ایمپکس به عنوان مرجع تخصصی بازرگانی و ترخیص کالا، در این مقاله تخصصی به کالبدشکافی حقوقی، گمرکی و فنی این ابلاغیه پریافته پرداخته است.

🔍 ردیابی سلسله مراتب صدور هشدار و اهمیت امنیتی آن

این ابلاغیه یک زنجیره نظارتی بین‌المللی تا اجرایی را طی کرده است که اهمیت حقوقی آن را دوچندان می‌کند:

1. دبیرخانه هیأت بین‌المللی کنترل مواد مخدر (INCB) تحت برنامه جهانی ممانعت سریع از مواد خطرناک (GRIDS)

2. دفتر همکاری‌های بین‌الملل گمرک ایران (نامه شماره 1400/1433477)

3. مرکز مبارزه با جرائم سازمان یافته گمرک ایران

4. کلیه گمرکات اجرایی، امانات پستی و مسافری سراسر کشور

برنامه GRIDS وظیفه شناسایی و ممانعت سریع از ترانزیت مواد خطرناک نوظهور را بر عهده دارد. بر اساس هشدار ویژه شماره 6/2021 GRIDS، تبادل اطلاعات مربوط به این محموله‌ها در ابتدا به صورت محرمانه با بخش‌های خصوصی (مانند بستر‌های تجارت الکترونیک، پست سریع و خطوط حمل‌ونقل هوایی) انجام شده تا محیط عملیاتی امنی برای مأموران و کارکنان ایجاد شود. اکنون با ابلاغ این بخشنامه به گمرکات ایران، این موضوع به یکی از شاخص‌های اصلی مدیریت ریسک در گمرکات کشور تبدیل شده است.

✈️ شگرد قاچاقچیان؛ اظهار خلاف واقع در محموله‌های هوایی و پستی

بر اساس آمارهای ارائه شده توسط سازمان‌های بین‌المللی، بین نوامبر 2020 و نوامبر 2021، بیش از 155 محموله هوایی مشکوک ورودی و خروجی خات به وزن تقریبی 6000 کیلوگرم ردیابی شده است. از این میان، 30 محموله مستقیماً از کشور اتیوپی وارد آنگولا شده و سپس با تغییر اسناد به سمت کشورهای مقصد نظیر اتریش، کانادا، فرانسه، مالت، هلند، پرتغال، بریتانیا و ایالات متحده بارگیری شده‌اند.

شگرد اصلی در اسناد حمل (Shipping Documents):

ماده مخدر خات در این محموله‌ها به صورت کاملاً نادرست و خلاف واقع تحت عناوین تجاری زیر اظهار شده است:

• چای طبیعی (Natural Tea)

• چای سبز (Green Tea)

• مورینگا (Moringa)

از آنجایی که گیاه خات هنوز در برخی از کنوانسیون‌های بین‌المللی به عنوان ماده کاملاً ممنوعه در ردیف اول لوایح قرار نگرفته، حمل‌ونقل آن پتانسیل سوءاستفاده را دارد؛ اما گمرک ایران به دلیل عوارض شدید روان‌گردان آن، این رویه را در دسته کالاهای پرریسک (High-Risk Goods) قرار داده است. در صورت نیاز به مشاوره در خصوص رویه‌های مجاز ورود گیاهان دارویی و چای، می‌توانید با کارشناسان ایران ایمپکس در ارتباط باشید.

🌿 شناخت مشخصات فیزیکی؛ تمایز میان خات، چای سبز و مورینگا

یکی از بخش‌های حیاتی این بخشنامه، ارائه راهنمای فیزیکی به ارزیابان گمرک جهت تشخیص ظاهر کالا در زمان ارزیابی عینی (فیزیکی) است. در جدول زیر تفکیک مشخصات گیاهی جهت جلوگیری از اشتباه در ترخیص کالا آورده شده است:

| نوع گیاه | مشخصات ظاهری برگ | مشخصات ساقه و رنگ |

| :— | :— | :— |

| خات (Catha edulis) | بیضی‌شکل، همیشه سبز، ریز دندانه دار، سطح بالایی براق و چرمی. برگ‌های جوان سبز روشن و برگ‌های مسن سبز تیره (گاهی مایل به قرمز). طول 5-10 سانتیمتر و عرض 1-4 سانتیمتر. | ساقه‌های جوان معمولاً به رنگ قرمز هستند. هم به صورت تازه و هم خشک یافت می‌شود. |

| مورینگا (Moringa oleifera) | اندازه و شکل متفاوت، اما اغلب بیضوی گرد. طول تا 2.5 سانتیمتر. | سطح بالایی سبز تیره و قسمت زیرین آن کم‌رنگ است. |

| چای سبز (Camellia sinensis) | طول 4 تا 15 سانتیمتر و عرض 2 تا 5 سانتیمتر. برگ‌های جوان دارای کرک‌های کوتاه و سفید در قسمت زیرین هستند. | برگ‌های مسن‌تر سبز تیره تر هستند. |

⚖️ جنبه حقوقی و اثرات روان‌گردان ماده مخدر خات (قات)

ماده مخدر خات (نام علمی: Catha edulis) یک گیاه گلدار و نشئه‌کننده بومی شرق آفریقا (اتیوپی، کنیا، سومالی) و شبه‌جزیره عربستان (یمن) است. از سال 1973، سازمان بهداشت جهانی (WHO) این گیاه را در دسته مواد مخدر قلمداد کرده است.

بررسی ترکیبات شیمیایی و ساختار قانونی:

اگرچه خود گیاه در متن برخی قوانین گمرکی بین‌المللی به طور عام تفکیک نشده باشد، اما ترکیبات فعال آن یعنی «کاتینون» (Cathinone) و «کاتین» (Cathine) به طور قطعی در لیست مواد روان‌گردان کنوانسیون 1971 سازمان ملل متحد فهرست شده‌اند. کاتینون یک محرک بسیار قوی است که اثری مشابه مت‌آمفتامین (شیشه) و کوکائین دارد.

اثرات مخرب و ممنوعیت در ایران:

مصرف این ماده که در اصطلاح به آن «قات زدن» می‌گویند، در جمهوری اسلامی ایران کاملاً غیرقانونی است. اثرات آن شامل بیش‌فعالی، پرحرفی بی‌پایه، خمودگی شدید پس از مصرف، خشونت نظامی و عوارض شدید پزشکی نظیر سرطان معده، زخم روده، سکته مغزی و کاهش وزن نوزادان است. علاوه بر این، بر اساس گزارش‌های INCB، تجارت غیرقانونی خات یکی از کانال‌های تأمین مالی تروریسم در شاخ آفریقا (مانند سومالی) به شمار می‌رود.

🛠️ تکالیف گمرکات اجرایی و بازرگانان در فرایند ترخیص کالا

با ابلاغ رسمی رضا گلی، مدیرکل مرکز مبارزه با جرائم سازمان یافته، و حسین کاخکی، مدیرکل دفتر همکاری‌های بین‌الملل، تمام گمرکات کشور به ویژه گمرکات امانات پستی و مسافری و گمرکات فرودگاهی (هوایی) موظف به اجرای تدابیر زیر هستند:

1. تشدید ارزیابی فیزیکی (مسیر قرمز): کلیه محموله‌های تجاری و پستی که تحت عنوان چای سبز، دمنوش‌ها، مورینگا و ترکیبات مشابه از مبدأ کشورهای آفریقایی (به ویژه آنگولا و اتیوپی) یا واسطه‌های اروپایی وارد می‌شوند، باید به طور دقیق نمونه‌برداری و آزمایش شوند.

2. بررسی دقیق اسناد حمل و مشخصات صادرکننده: در این بخشنامه قید شده است که محموله‌های خروجی مشکوک از آنگولا غالباً دارای آدرس فرستنده ذیل یا تغییرات املایی آن هستند که باید در سیستم جامع گمرکی بررسی شود:

Rua Walter Bala LDA, Luanda, Rainha Ginga N 65 Ingombota

1. توجه به اظهار خلاف واقع: طبق قانون امور گمرکی ایران، هرگونه اظهار خلاف واقع که منجر به ورود کالاهای ممنوعه یا مشروط تحت پوشش کالای مجاز شود، قاچاق باندی و سازمان‌یافته تلقی شده و پرونده آن مستقیماً به مراجع قضایی ارسال خواهد شد.

اگر در زمینه قوانین صادرات و واردات گیاهان دارویی، دمنوش‌ها یا مدیریت ریسک بارهای خود در گمرک به مشاوره تخصصی نیاز دارید، تیم وکلای گمرکی و ترخیص‌کاران رسمی ایران ایمپکس آماده ارائه خدمات ایمن و قانونی به شما بازرگانان عزیز می‌باشند تا از بروز هرگونه چالش ناشی از تشابهات کالا در فرآیند ترخیص جلوگیری شود.