این بخشنامه رسمی توسط وزارت راه و شهرسازی (دبیرخانه ستاد ملی گذر) ابلاغ گردیده و اجرای آن در تمامی دوایر گمرکی کشور لازم‌الاجرا می‌باشد. بازرگانان و ترخیص‌کاران محترم جهت تسریع در تشریفات گمرکی، جلوگیری از رسوب کالا و پرداخت حقوق ورودی قانونی، مفاد ذیل را مد نظر قرار دهند.
🚛 تحول بزرگ در ترخیص کالا و لجستیک کشور؛ تحلیل جامع مصوبه «تسهیل فرآیندهای گمرکی و حمل یکسره کالا»
در یکی از مهم‌ترین تصمیمات اقتصادی و لجستیکی سال‌های اخیر، مصوبه چهارمین جلسه ستاد ملی گذر با عنوان «تصویب‌نامه تسهیل فرآیندهای گمرکی و حمل یکسره کالا از مبادی ورودی و خروجی کشور و اماکن گمرکی» به شماره 81933 توسط رئیس‌جمهور ابلاغ و از سوی دبیرخانه ستاد ملی گذر (وزارت راه و شهرسازی) جهت اجرا به تمامی وزارتخانه‌ها، گمرک جمهوری اسلامی ایران و سازمان‌های همجوار ارسال شد.
این تصویب‌نامه 10 ماده‌ای که به استناد بند (الف) ماده (57) قانون برنامه هفتم پیشرفت تدوین شده است، با رویکرد استراتژیک «مرز محل عبور است نه توقف»، بسیاری از گره‌های کور رسوب کالا، موازی‌کاری سازمان‌های مجوزدهنده و قوانین دست‌وپاگیر ثبت سفارش را هدف قرار داده است. در این مقاله تخصصی از ایران ایمپکس، ابعاد فنی و حقوقی این بخشنامه سرنوشت‌ساز را برای واردکنندگان، صادرکنندگان، ترخیص‌کاران و شرکت‌های حمل‌ونقل بین‌المللی کالبدشکافی می‌کنیم.
🎯 مفاهیم کلیدی و تعاریف جدید در مصوبه ستاد ملی گذر
ماده 1 این تصویب‌نامه با بازتعریف دقیق مفاهیم لجستیکی، چارچوب قانونی جدیدی را برای جابه‌جایی کالا ترسیم کرده است:
* حمل یکسره: عبور و حمل کالا از مبدأ تا مقصد نهایی بدون نیاز به تخلیه و انبارش در مرزهای ورودی و خروجی مجاز کشور.
* ترانزیت اداری (بدون نیاز به اخذ مجوز): انتقال کالا از مرزهای ورودی به گمرک مقصد، انبارهای اختصاصی یا عمومی، مناطق آزاد و ویژه اقتصادی، بنادر خشک یا مراکز آماد (لجستیک) مجاز که گمرک در آن‌ها مستقر است، بدون الزام به اخذ مجوزهای اولیه در مرز.
* گمرک مقصد: گمرکی در داخل کشور که بر اساس اسناد حمل، ثبت سفارش، درخواست صاحب کالا یا ضرورت‌های لجستیکی، تمامی تشریفات نهایی اعم از تعیین ماهیت، اخذ مجوزها، ارزیابی، وصول حقوق ورودی و صدور پروانه ترخیص را انجام می‌دهد.
🔓 گره‌گشایی از واردات: لغو شرط تقدم ثبت سفارش و پذیرش مغایرت‌ها
بخشنامه‌های متعدد و سخت‌گیرانه در خصوص تطابق کامل اسناد با ثبت سفارش و تقدم تاریخ ثبت سفارش بر بارنامه، همواره یکی از بزرگ‌ترین دلایل رسوب کالا در بنادر و گمرکات کشور بوده است. مواد 2 و 3 این مصوبه، تغییرات بنیادینی را در این حوزه ایجاد کرده‌اند:
1. حذف قاعده «تقدم تاریخ ثبت سفارش بر بارنامه» (تبصره 4 ماده 2)
بر اساس تبصره 4 ماده 2، الزام قاعده تقدم تاریخ ثبت سفارش یا ثبت آماری بر تاریخ صدور بارنامه، تخلیه یا قبض انبار برای کالاهای وارده به اماکن گمرکی، مناطق آزاد و مناطق ویژه اقتصادی، در صورتی که کالا دارای تخصیص ارز باشد، برقرار نمی‌باشد. این حکم خبر بسیار مهمی برای واردکنندگانی است که به دلیل تأخیرهای سامانه‌ای در اخذ ثبت سفارش پیش از حمل، با مشکل قاچاق تلقی شدن یا نیاز به مجوزهای کمیسیون ماده 4 مواجه می‌شدند.
2. رفع مانع ترخیص در صورت مغایرت اطلاعات با ثبت سفارش (ماده 3)
طبق ماده 3 این مصوبه، وجود مغایرت در موارد زیر با اطلاعات مندرج در ثبت سفارش، مانع از ترخیص کالا نخواهد بود:
* سال ساخت (با رعایت محدودیت زمانی سال ساخت مجاز در قوانین)
* کشور سازنده
* ارزش کالا
* گمرک مقصد و مرز ورود
شروط استفاده از این تسهیلات: کالا نباید در فهرست کالاهای ممنوعه قرار بگیرد و مشمول عنوان قاچاق نباشد.
* نکته ارزی (تبصره 1): اگر تغییر در ثبت سفارش منجر به افزایش ارزش شود، بانک مرکزی تعهدی برای تأمین ارز مازاد ندارد و مسئولیت تأمین آن بر عهده صاحب کالا است.
* کالاهای سلامت‌محور (تبصره 2): برای کالاهای مشمول مجوز وزارت بهداشت، پذیرش مغایرت در سال ساخت، ارزش و کشور سازنده منوط به تأیید این وزارتخانه حداکثر ظرف 7 روز از زمان اظهار است.
3. آزادی عمل در تغییر مقصد و ترانزیت به گمرکات داخلی (ماده 2)
ورود و ارسال کالا از مرزهای مجاز به سایر اماکن گمرکی، فارغ از مقصدی که در اسناد حمل یا ثبت سفارش درج شده است، کاملاً مجاز است. گمرک ایران مکلف است تقاضای تجار، تولیدکنندگان و شرکت‌های حمل‌ونقل برای ترانزیت شخصی و اداری از مرز به گمرک مقصد را بپذیرد تا تمامی تشریفات در گمرک مقصد انجام شود.
⏱️ انقلاب در صدور مجوزها و استانداردسازی زمان نمونه‌برداری (مواد 2 و 4)
یکی از گلوگاه‌های اصلی ترخیص کالا، طولانی بودن فرآیند نمونه‌برداری و پاسخگویی دستگاه‌های مجوزدهنده موضوع ماده 127 قانون امور گمرکی (نظیر استاندارد، غذا و دارو، دامپزشکی، حفظ نباتات و محیط زیست) است. مصوبه جدید سقف‌های زمانی بسیار دقیقی را با ضمانت اجرایی تعیین کرده است:
- توقف حداکثر 2 ساعته در مرز برای قرنطینه: توقف کالا در مرزهای ورودی و خروجی صرفاً برای نمونه‌برداری قرنطینه‌ای دامی و گیاهی و حداکثر به مدت 2 ساعت مجاز است. در مرزهای شبانه‌روزی، این دستگاه‌ها موظف به حضور 24 ساعته هستند و عدم استقرار نماینده آن‌ها مانع ورود و ارسال کالا به گمرک مقصد نخواهد بود!
- شروع نمونه‌برداری ظرف 2 ساعت و اعزام به مقصد: دستگاه‌های مجوزدهنده مکلفند حداکثر 2 ساعت پس از اعلام گمرک، نمونه‌برداری را آغاز کرده و بلافاصله اجازه دهند کالا و ناوگان به گمرک مقصد اعزام شوند.
- پاسخگویی حداکثر 5 روزه (یا 3 روزه با گواهی مبدأ): سازمان‌های همجوار موظفند به صورت شبانه‌روزی و حداکثر ظرف 5 روز از تاریخ اعلام گمرک یا ثبت درخواست، نتیجه آزمایش، تمدید مجوز یا اعلام نظر نهایی را صادر کنند. در صورتی که صاحب کالا «گواهی بازرسی معتبر مبدأ» ارائه دهد، این مهلت به 3 روز کاهش می‌یابد. (آزمون‌های زمان‌بر خاص در پروتکل مجزا حداکثر تا 7 روز تعیین می‌شوند).
- ترخیص با تعهد محضری پیش از جواب آزمایش (تبصره 4 ماده 4): دستگاه‌های مجوزدهنده مجازند به محض ورود کالا، با اخذ تعهد محضری بابت عدم مصرف و عدم توزیع، مجوز ترخیص صادر کنند تا کالا تا زمان آماده شدن جواب آزمایش، در انبار واردکننده یا واحد تولیدی دارای پروانه (تحت نظارت دستگاه) نگهداری شود.
- حذف اسناد کاغذی (تبصره 3 ماده 4): ارسال اسناد حمل و خرید از طریق سامانه گمرک برای سازمان‌های مجوزدهنده کافی است و مطالبه نسخه فیزیکی اسناد ممنوع شده است.
- تدوین دستورالعمل واحد نمونه‌برداری مشترک: گمرک موظف است ظرف یک ماه با همکاری سازمان‌های مجوزدهنده، دستورالعملی را تدوین کند که بر اساس آن از هر محموله فقط یک بار نمونه‌برداری مشترک انجام شود، گزارش‌های آزمایشگاهی معتبر کشورهای مبدأ پذیرفته شود و پنجره واحد فیزیکی و الکترونیکی در مرزها مستقر گردد.
📦 تغییرات مهم در رویه صادرات و مدیریت پایانه‌های مرزی (مواد 5 تا 8)
این مصوبه علاوه بر واردات و ترانزیت، قواعد جدیدی را برای صادرکنندگان و مدیریت فیزیکی مرزها وضع کرده است:
- ممنوعیت پذیرش اظهارنامه صادراتی در مرزها (ماده 5): گمرکات مستقر در مبادی ورودی و خروجی مجاز دیگر نباید اظهارنامه صادراتی بپذیرند! صادرکنندگان مکلفند کالاهای خود را در گمرکات داخلی (غیرمرزی) اظهار نمایند و مرز خروجی صرفاً محل عبور و کنترل نهایی باشد. تنها در موارد استثنایی (مثلاً زمانی که محل فعالیت صادرکننده در همان شهر مرزی است و توقف کالا باعث اخلال در مرز نمی‌شود)، با ابلاغ گمرک ایران امکان اظهار در مرز وجود خواهد داشت.
- محدودیت کنترل‌های موازی فراجا (ماده 6): به منظور جلوگیری از بازرسی‌های مضاعف، یگان فراجا مستقر در مرز تنها در صورت «ظن قوی به موارد ضدامنیتی و قاچاق» مجاز به کنترل کامیون‌های ورودی در محوطه گمرکی است و این کار باید صرفاً با حضور نماینده گمرک انجام شود.
- خروج جایگاه‌های سوخت از پایانه‌های مرزی (ماده 8): شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی موظف است ظرف یک سال، جایگاه‌های خرده‌فروشی سوخت را از داخل محوطه پایانه‌های مرزی به مسیرهای جاده‌ای منتهی به مرز منتقل کند تا از ترافیک و ازدحام در مرزها کاسته شود.
- ساماندهی تردد افراد در مرز (ماده 7): گمرک موظف است با همکاری سایر نهادها، از تردد افراد متفرقه جلوگیری کرده و نظام صدور مجوز تردد (ساعتی، روزانه، دائمی) را توسط یگان حفاظت عملیاتی کند.
⚖️ ضمانت اجرایی قوی برای برخورد با ترک فعل یا تأخیر (ماده 9)
یکی از نقاط قوت این تصویب‌نامه، ماده 9 آن است. بر اساس این ماده، تمامی دستگاه‌های اجرایی مکلف به رعایت دقیق زمان‌بندی‌های اعلام شده (2 ساعت برای نمونه‌برداری، 5 روز برای صدور مجوز، 7 روز برای وزارت بهداشت، 24 ساعت برای تردد وسایل نقلیه خارجی و…) هستند. در صورت عدم انجام تکالیف در موعد مقرر توسط مسئولین و کارشناسان، با متخلفین برابر قوانین از جمله قانون رسیدگی به تخلفات اداری برخورد قانونی صورت خواهد گرفت و نظارت بر حسن اجرای آن بر عهده دبیرخانه ستاد ملی گذر است.
💡 جمع‌بندی و توصیه‌های تخصصی ایران ایمپکس به بازرگانان
ابلاغ مصوبه چهارمین جلسه ستاد ملی گذر، یک فرصت طلایی برای کاهش هزینه‌های دموراژ، انبارداری و خواب سرمایه بازرگانان است. با اجرایی شدن کامل این مصوبه:
1. اگر کالای شما دارای تخصیص ارز است اما تاریخ بارنامه یا قبض انبار آن مقدم بر تاریخ ثبت سفارش شده است، دیگر نیازی به توقف فرآیند ترخیص نیست و می‌توانید به تبصره 4 ماده 2 این مصوبه استناد کنید.
2. برای کاهش زمان توقف در بنادر و مرزهای پرترافیک، از ظرفیت «ترانزیت اداری» و «حمل یکسره» استفاده کرده و تشریفات ارزیابی و اخذ مجوزهای کالای خود را به گمرکات داخلی یا انبارهای اختصاصی منتقل نمایید.
3. صادرکنندگان محترم باید برنامه‌ریزی لجستیکی خود را به گونه‌ای تنظیم کنند که اظهار صادراتی آن‌ها در گمرکات مبدأ (داخلی) انجام شده و پلمپ گمرکی پیش از رسیدن کامیون به مرز الصاق گردد.
تیم کارشناسان خبره و وکلای گمرکی ایران ایمپکس آماده ارائه مشاوره تخصصی جهت بهره‌برداری حداکثری از تسهیلات این تصویب‌نامه، رفع مغایرت‌های اسنادی و ثبت سفارش، و انجام تشریفات حمل یکسره و ترخیص سریع کالاهای شما از کلیه گمرکات کشور می‌باشد.